Ile jest dźwięków w muzyce? Dlaczego dwanaście
Muzyka zachodnia używa 12 różnych dźwięków. Siedem z nich to dźwięki podstawowe o nazwach literowych — C, D, E, F, G, A i H — a pozostałe pięć leży między nimi i nazywa się je z krzyżykiem albo bemolem: Cis/Des, Dis/Es, Fis/Ges, Gis/As i Ais/B. Po dwunastym dźwięku układ zaczyna się od nowa, oktawę wyżej, i dlatego 88 klawiszy fortepianu zawiera tylko 12 dźwięków, powtarzanych.
Jakie są te 12 dźwięków?
Zaczynając od C i idąc w górę klawiatury po jednym klawiszu, białym i czarnym, dostajemy 12 dźwięków:
C, Cis, D, Dis, E, F, Fis, G, Gis, A, Ais, H
Następny klawisz to znowu C. Każdy krok to półton, najmniejsza odległość w muzyce zachodniej. Czarne klawisze to pięć dźwięków pośrednich i każdy ma dwie nazwy: czarny klawisz między C a D to zarówno Cis (podwyższone C), jak i Des (obniżone D). Lekcja o dźwiękach i półtonach pokazuje, jak znaleźć wszystkie dwanaście na klawiaturze.
Skoro dźwięków jest 12, dlaczego nazw podstawowych jest tylko 7?
Jest ich 7, bo większość muzyki używa naraz 7 dźwięków. Gama durowa albo molowa wybiera 7 z 12 dźwięków, po jednym na każdą nazwę podstawową, a nazwy powstały właśnie wokół tych gam. Białe klawisze fortepianu to dokładnie gama C-dur. Pozostałe pięć dźwięków zapisuje się jako dźwięk podstawowy z krzyżykiem albo bemolem, więc każda gama nadal używa każdego dźwięku podstawowego raz. (W polskim nazewnictwie B to obniżone H, więc w gamie F-dur B zajmuje miejsce H.) Artykuł Do Re Mi czy C D E? omawia inne systemy nazw, które nazywają te same dwanaście dźwięków.
Dlaczego dźwięki się powtarzają?
Dźwięki powtarzają się z powodu oktawy. Dwa dźwięki odległe o oktawę mają częstotliwości w stosunku 2:1, a ucho słyszy je jako ten sam dźwięk na innej wysokości. Mężczyzna i dziecko śpiewający tę samą melodię oktawę od siebie brzmią tak, jakby śpiewali te same dźwięki. Dlatego muzyka nazywa dźwięki jednej oktawy i używa tych nazw wyżej i niżej: C4 i C5 to oba C.
Ile dźwięków ma fortepian?
Standardowy fortepian ma 88 klawiszy, 52 białe i 36 czarnych, od A0 na dole do C8 na górze. To nieco ponad siedem oktaw tych samych 12 dźwięków. Gitara działa tak samo: każdy próg to jeden półton, więc 12 progów w górę struny przywraca dźwięk pustej struny, oktawę wyżej.
Dlaczego dwanaście dźwięków, a nie inna liczba?
Dwanaście to najmniejsza liczba równych kroków, która daje bardzo dobrą kwintę czystą — interwał o stosunku częstotliwości 3:2, który po oktawie brzmi najstabilniej.
Układaj kwinty czyste od C, a dostaniesz C, G, D, A, E, H, Fis i tak dalej. Dwanaście kwint niemal trafia z powrotem w C, siedem oktaw wyżej. Chybia o niewielką wartość, około ćwierć półtonu, więc czyste kwinty nigdy nie zamykają koła dokładnie. Współczesny strój, strój równomiernie temperowany, rozwiązuje to, dzieląc oktawę na 12 dokładnie równych półtonów i robiąc każdą kwintę odrobinę węższą. Lekcja o kręgu kwintowym prowadzi ten łańcuch kwint przez wszystkie dwanaście tonacji.
Kompromis jest mały tam, gdzie liczy się najbardziej, a większy gdzie indziej. Muzycy mierzą go w centach, setnych częściach półtonu:
| Interwał | Stosunek czysty | Wielkość czysta | Wielkość w stroju równomiernym | Różnica |
|---|---|---|---|---|
| Oktawa | 2:1 | 1200 centów | 1200 centów | brak |
| Kwinta czysta | 3:2 | około 702 centów | 700 centów | około 2 centów |
| Tercja wielka | 5:4 | około 386 centów | 400 centów | około 14 centów |
Mniejsza liczba równych kroków nie zbliży kwinty tak bardzo. Podział oktawy na 5 albo 7 równych kroków przesuwa kwintę o ponad 15 centów, a żaden podział na mniej niż 29 równych kroków nie daje kwinty bliższej niż 12.
Skąd biorą się gamy pięcio- i siedmiodźwiękowe?
Z tego samego łańcucha kwint, przyciętego krócej. Pięć kwint z rzędu, C–G–D–A–E, daje dźwięki gamy pentatonicznej, C D E G A. Siedem, F–C–G–D–A–E–H, daje siedem dźwięków C-dur. Dwanaście daje wszystkie dźwięki. Dlatego pentatonika mieści się w gamie durowej, a gama durowa w dwunastu dźwiękach.
Czy inne tradycje muzyczne używają 12 dźwięków?
Nie wszystkie. Dwanaście to standard muzyki zachodniej, a inne tradycje dzielą wysokość dźwięku inaczej:
- Muzyka arabska posługuje się makamami, skalami zawierającymi interwały pośrednie między półtonem a całym tonem. Teoria często opisuje je na siatce 24 kroków na oktawę, zwanych ćwierćtonami, choć dokładne wielkości różnią się zależnie od regionu i wykonawcy.
- Indyjska muzyka klasyczna wymienia w swojej teorii 22 śruti, drobne pozycje wysokości. W praktyce wykonawca korzysta z 12 pozycji dźwięków w oktawie, swar, a każda raga wybiera z nich swoje dźwięki, często z odchyleniami pomiędzy nimi.
- Jawajski gamelan używa dwóch systemów stroju: slendro, z pięcioma dźwiękami na oktawę, i pelog, z siedmioma. Każdy zestaw gamelanowy jest strojony sam do siebie, więc jego dźwięki nie pokrywają się z fortepianowymi.
Kompozytorzy i teoretycy próbowali też dzielić oktawę na 19, 24, 31 albo 53 równe kroki. Ucho potrafi rozróżnić wysokości dużo bliższe niż półton, więc dwanaście to wybór, a nie granica słyszenia.
Czy Cis to ten sam dźwięk co Des?
Na fortepianie tak: Cis i Des to ten sam klawisz i brzmią tak samo. Zapisuje się je inaczej, bo w różnych tonacjach pełnią różne funkcje: artykuł Krzyżyk czy bemol pokazuje, jak tonacja decyduje, którą nazwę napisać, a lekcja o interwałach enharmonicznych wyjaśnia, kiedy zapis ma znaczenie.
Spróbuj
Dwanaście dźwięków staje się przydatne, kiedy potrafisz je znaleźć bez liczenia. Ćwiczenie Znajdź dźwięk podaje nazwę dźwięku i prosi o zagranie go na twoim instrumencie — klawiaturze, gitarze albo innym — zaczynając od siedmiu dźwięków podstawowych, a potem wszystkich dwunastu.