Tritonus
Een tritonus is het interval van zes halve tonen, of drie hele tonen, dat het octaaf precies in tweeën deelt en gespeld wordt als overmatige kwart of als verminderde kwint.
Hoe ziet een tritonus eruit bij echte noten?
Vanaf C kom je zes halve tonen hoger uit op de toets tussen F en G. Gespeld als Fis is het een overmatige kwart (C–Fis). Gespeld als Ges is het een verminderde kwint (C–Ges). Dezelfde toets, dezelfde klank, twee namen.
Binnen C majeur zit precies één tritonus: F en B, de vierde en de zevende trap. F omhoog naar B is een overmatige kwart; B omhoog naar F is een verminderde kwint. Die twee noten zitten samen in het dominantseptiemakkoord G7 (G–B–D–F).
Hoe klinkt een tritonus?
Gespannen en onopgelost, op een manier die geen ander interval evenaart. Hij ligt een halve toon boven de reine kwart en een halve toon onder de reine kwint, en klinkt als geen van beide.
In G7 lost de tritonus naar buiten op: B stijgt een halve toon naar C en F daalt een halve toon naar E, en zo ontstaat het C-majeurakkoord. Die dubbele halvetoonsbeweging is een groot deel van de reden dat het dominantseptiemakkoord zo sterk naar de tonica trekt.
Een bekend melodisch voorbeeld: het lied “Maria” uit West Side Story opent met een stijgende tritonus op de eerste twee lettergrepen van de naam.
Omdat hij precies een half octaaf is, is de tritonus het enige interval dat gelijk blijft als je het omkeert. Draai C–Fis om tot Fis–C en het zijn nog steeds zes halve tonen.
Was de tritonus als ‘de duivel in de muziek’ verboden?
De Latijnse bijnaam diabolus in musica bestaat echt. Het populaire verhaal dat de middeleeuwse Kerk het interval verbood, wordt door geen enkel document gestaafd. De theorie van de middeleeuwen en de renaissance behandelde de tritonus als een dissonant die je in melodieën vermeed of met zorg gebruikte, en dat is een stijlregel, geen verbod. De tonale harmonie maakte hem daarna juist centraal: elk dominantseptiemakkoord bevat er een.
Probeer het zelf: Intervalkwaliteit speelt de grote terts, de reine kwart, de tritonus en de reine kwint en vraagt je ze op gehoor uit elkaar te houden.